Co powinien jeść chory na raka? Najważniejsze jest zapewnienie odpowiedniej podaży energii i białka, aby ograniczyć utratę masy ciała i mięśni oraz lepiej tolerować leczenie [1][2]. W praktyce oznacza to żywienie w trakcie choroby nowotworowej dopasowane do objawów, etapu terapii i apetytu, z naciskiem na produkty wysokobiałkowe i energetycznie gęste oraz picie większości płynów między posiłkami [1][3][2][4].
Co powinien jeść chory na raka?
Żywienie chorego na raka nie ma jednego uniwersalnego schematu, bo zależy od rodzaju nowotworu, sposobu leczenia, aktualnego apetytu, masy ciała i tolerancji pokarmów [1][3][2]. Główny cel to zapobieganie niedożywieniu i utracie masy mięśniowej, a nie leczenie nowotworu dietą [1][2][5]. Kiedy nie występują nasilone problemy żywieniowe, zalecany jest ogólnie zdrowy model jedzenia z dużą ilością warzyw i owoców, pełnych ziaren i roślinnych źródeł białka oraz z ograniczeniem żywności wysoko przetworzonej, czerwonego i przetworzonego mięsa oraz słodzonych napojów [3][6][7].
W przypadku trudności z jedzeniem priorytetem są małe, częstsze posiłki, produkty wysokobiałkowe i wysokokaloryczne oraz wypijanie większości płynów pomiędzy posiłkami dla lepszej tolerancji [1][4]. Warto na bieżąco korygować jadłospis do objawów terapii i sięgać po doustne preparaty odżywcze, gdy zwykła dieta nie pokrywa zapotrzebowania [1][4][8].
Dlaczego utrzymanie energii i białka jest najważniejsze?
Choroba i leczenie często obniżają apetyt i wywołują nudności, zaburzenia smaku, suchość w ustach, zaparcia lub biegunkę, co zmniejsza spożycie energii i białka [1][4][8]. Niedożywienie prowadzi do spadku siły, gorszej wydolności, większego ryzyka powikłań i słabszej tolerancji terapii, dlatego jego zapobieganie to kluczowy cel opieki żywieniowej [2][5]. Szacuje się, że niedożywienie rozwija się u około 70% pacjentów onkologicznych, co uzasadnia wczesną interwencję [5].
Białko jest niezbędne do utrzymania mięśni i regeneracji. Wytyczne ESPEN zalecają zwykle ponad 1 g/kg masy ciała na dobę, a jeśli to możliwe do 1,5 g/kg masy ciała na dobę [2]. Orientacyjne zapotrzebowanie energetyczne w onkologii to około 25–30 kcal/kg masy ciała na dobę, jeśli nie wykonuje się pomiarów indywidualnych [2]. W sytuacji problemów z jedzeniem sprawdzają się posiłki o małej objętości i dużej gęstości odżywczej oraz doustne odżywki, uzupełniające białko i kalorie [1][4][8].
Jak zaplanować posiłki w trakcie leczenia?
Lepszą tolerancję zapewnia jedzenie mniejszych, częstszych porcji zamiast trzech dużych dań, a praktycznym zaleceniem klinicznym bywa rytm co 1–2 godziny z naciskiem na posiłki wysokobiałkowe i wysokokaloryczne [1][4][8]. Większość płynów warto wypijać między posiłkami, aby nie obniżać apetytu w trakcie jedzenia [1][8].
Kiedy zwykła dieta nie wystarcza, należy rozważyć doustne preparaty odżywcze oraz formy jedzenia o większej gęstości energetycznej i białkowej, dostosowując konsystencję i temperaturę do aktualnych objawów [1][4][8]. Plan żywienia powinien być stale indywidualizowany do działań niepożądanych terapii i celów klinicznych [3][2].
Ile energii i białka dziennie potrzebuje chory?
Jeśli nie ma możliwości pomiaru wydatku energetycznego, stosuje się orientacyjne wartości: około 25–30 kcal/kg masy ciała na dobę oraz ponad 1 g białka/kg masy ciała na dobę, a gdy to możliwe do 1,5 g/kg masy ciała na dobę [2]. Te zakresy należy dostosować do stanu klinicznego, masy ciała, aktywności i tolerancji pokarmów pod nadzorem zespołu medycznego [2].
Jakie produkty wybierać na co dzień?
Podstawą powinny być warzywa i owoce w dużej różnorodności, produkty pełnoziarniste oraz źródła białka obejmujące ryby, drób, jaja, nabiał i rośliny strączkowe oraz tofu, a także orzechy i nasiona [3][6][7]. Tłuszcze najlepiej czerpać głównie z nienasyconych źródeł, ograniczając nasycone i trans [4]. Utrzymanie prawidłowego nawodnienia jest ważne, przy czym wygodne bywa wypijanie większości płynów poza posiłkami [1][6][8].
Gdy nie występują nasilone problemy żywieniowe, warto trzymać się publicznych wytycznych, w których często rekomenduje się minimum pięć porcji warzyw i owoców dziennie i ograniczanie czerwonego oraz przetworzonego mięsa [6][9][10]. Takie podejście współgra z zaleceniami organizacji onkologicznych dla osób w trakcie i po leczeniu [3][7][10].
Czego lepiej unikać i w jakim zakresie?
Wskazane jest ograniczanie czerwonego i przetworzonego mięsa, słodzonych napojów, żywności wysoko przetworzonej, nadmiaru cukru, soli oraz tłuszczów nasyconych i trans, stawiając na produkty jak najmniej przetworzone i bogate w wartości odżywcze [3][6][7][9]. Takie ograniczenia wspierają ogólny stan zdrowia i ułatwiają utrzymanie właściwej masy ciała podczas terapii [3][6][7].
Kiedy zgłosić się do dietetyka klinicznego?
Przy ryzyku niedożywienia, spadku masy ciała, niskim spożyciu lub nasilonych objawach ze strony przewodu pokarmowego pacjent powinien zostać skierowany do dietetyka klinicznego w celu indywidualizacji strategii i wdrożenia żywienia medycznego [3][2]. Obecny standard w onkologii to wczesne wykrywanie niedożywienia, regularna ocena masy ciała, BMI i spożycia oraz włączanie interwencji żywieniowych już od momentu rozpoznania [2][5].
- Niepokojący jest każdy szybki spadek masy ciała lub trudność w osiąganiu założeń energii i białka mimo modyfikacji diety [2][5].
- Utrzymujące się objawy, takie jak brak apetytu, nudności czy biegunki, wymagają korekty planu żywienia i często wsparcia preparatami doustnymi [1][4][8].
Czy można zapobiec niedożywieniu?
Ryzyko niedożywienia można istotnie zmniejszyć przez wczesny screening, regularny monitoring masy ciała i jadłospisu oraz szybkie wdrażanie interwencji, w tym mniejszych, częstszych posiłków i doustnych preparatów odżywczych, aby osiągać cele energii i białka [2][8]. Strategia ta poprawia tolerancję leczenia i ogranicza powikłania, dlatego powinna być rozpoczynana jak najwcześniej w trakcie ścieżki leczenia onkologicznego [1][4][5].
Jak radzić sobie z typowymi objawami utrudniającymi jedzenie?
W przypadku spadku apetytu, nudności, zaburzeń smaku czy suchości w ustach skuteczne bywa zwiększanie częstości mniejszych porcji, modyfikowanie konsystencji i temperatury posiłków oraz wybór produktów o większej gęstości odżywczej [1][4][8]. Wiele osób lepiej toleruje posiłki, gdy większość płynów pije pomiędzy nimi, a w razie utrzymujących się trudności pomocne są doustne preparaty odżywcze ułatwiające realizację celów białka i energii [1][4][8].
Na czym polega zdrowy model żywienia po ustąpieniu problemów?
Po opanowaniu ostrych problemów żywieniowych warto wracać do wzorca z naciskiem na różnorodne warzywa i owoce, pełne ziarna, roślinne i chude źródła białka oraz ograniczenie czerwonego i przetworzonego mięsa i słodzonych napojów [3][6][7]. Publiczne zalecenia dla osób po leczeniu onkologicznym podkreślają minimum pięć porcji warzyw i owoców dziennie i budowanie jadłospisu wokół produktów jak najmniej przetworzonych [6][9][10].
Najważniejsze wnioski
Priorytetem w żywieniu onkologicznym jest odpowiednia podaż energii i białka, najlepiej poprzez małe, częstsze wysokobiałkowe i wysokokaloryczne posiłki, z piciem większości płynów między nimi [1][2][4]. Zapotrzebowanie zwykle wynosi około 25–30 kcal/kg masy ciała na dobę i ponad 1 g białka/kg masy ciała na dobę, a gdy to możliwe do 1,5 g/kg masy ciała na dobę, przy indywidualizacji do stanu klinicznego [2]. W razie trudności należy szybko wdrażać doustne preparaty odżywcze i konsultację z dietetykiem klinicznym, ponieważ wczesna interwencja ogranicza ryzyko niedożywienia i poprawia tolerancję leczenia [1][3][2][8][5]. W okresach bez nasilonych objawów warto bazować na wzorcu z dużą ilością warzyw, owoców i pełnych ziaren oraz z ograniczeniem żywności wysoko przetworzonej i czerwonego mięsa [3][6][7][9][10].
Bibliografia
- https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/nutrition
- https://www.espen.org/files/ESPEN-Guidelines/ESPEN-practical-guideline-clinical-nutrition-in-cancer.pdf
- https://www.cancer.org/cancer/supportive-care/nutrition-activity-with-cancer/acs-nutrition-and-physical-activity-guideline-for-survivors.html
- https://www.cancer.gov/publications/patient-education/eatinghints.pdf
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8857008/
- https://www.macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/impacts-of-cancer/healthy-eating-and-cancer/what-is-a-healthy-balanced-diet
- https://www.massgeneralbrigham.org/en/health-wellness/nutrition-and-cancer
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK66004.3/?report=reader
- https://www.macmillan.org.uk/cancer-information-and-support/impacts-of-cancer/healthy-eating-and-cancer
- https://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/cancer-survivorship-nutrition
GlaMomStyle.pl – portal o modzie, urodzie, zdrowiu i lifestyle dla kobiet, które cenią sobie szczerość ponad marketing. Piszemy konkretnie, bez ściemy i nieosiągalnych ideałów. Glamour w rytmie codzienności – bo dbanie o siebie nie wymaga rewolucji, tylko mądrych wyborów.